رودخانه ای است كه ظاهراً سرچشمه اصلی آن از دهستــان سارال بخش دیواندره ی شهرستان سنندج است كه پس از عبور از استانهای كردستان ،زنجان ، آذربایجان شرقی و اردبیل در لاهیجان گیلان در نزدیكی حسن كیاده به دریای خزر می ریزید طول خط سیرش حدود 500 كیلومتر است ، كه بیش از50% آن در خاك استان زنجان جریان دارد در گذشته بسیار پرآب تر از این بوده ، چنانكه گاه پر آب ترین رودخانه ایران معرفی شده است.

تركان این رودخانه را برای نشان دادن بزرگی و عظمت آن قزل ازون نامیده اند . قزل اوزن از دو واژه تركی قزل به معنی سرخ و اوزن به معنی آب و رود تركیب شده است كه ظاهراً باید معنی رود سرخ و یا آب سرخ داشته باشد ولی بسیاری از لغات تركی و خصوصاً نامهای چهار واژه ای آق (سفید ) قرا (سیاه) گوی یا گگ (كبود ) و قزل (سرخ )را پیشوند خود دارند مانند آق قویونلر ، آق كند ، قراملك ، قزالبوطه ، گوی آلپ ، گوی مسجد ، قزل بلاغ و قزل اوزن و بسیاری دیگر . تحقیقات و بررسیها نشان می دهد منظور از بكار بردن این اسم رنگها ، نشان دادن و بازگو كردن مفهوم عام و صفت مطلق رنگها بوده است بلكه تركان به پیروی از باورهای مذهبی ـ شمنی خود این رنگها را برای نشان دادن بزرگی ، عظمت ، شكوه ، كثرت شمار قدرت و قداست اشخاص ، اماكن ، اشیاء ، شهرها، رودها ، موجــودات و دیگر مظاهــر زندگی به كار می برده و به صورت پیشوند در اول لغات و نامها می آورده اند.

بدین معنی که ترکان تشکیلات قومی و دولتی و مظاهر زندگی را از روی نظامات طبیعت تعیین می کرده اند و همان گونه که شمال ، جنوب ، شرق و غرب چهار سوی عالم و بهار ، تابستان ، پاییز و زمستان چهار موسم ایام سال هستند ، آقا ، قرا ، گوی و قزل نیز چهار رنگ انتخابی ترکان برای تعیین و تشخیص مظاهر زندگی بوده است ترکان علاوه بر این تقسمیات اربعه ، اعداد شش ، دوازده و بیست و چهار را نیز برای تعیین و تشخیص مظاهر زندگی مورد توجه و استفاده قرار می داده اند ، که در همه ی این تقسیمات و تعیین اعداد از ادوار فلکی الهام می گرفته اند .

در شهرستان طارم جهت امور كشاورزي كه منبع اصلي درآمد مردم اين شهرستان مي باشد اين رودخانه به عنوان شاهرگ اصلي تامين معاش مردم شناخته شده است.آب مورد استفاده جهت كشاورزي در اين شهرستان با هفت بند انحرافي سنگي يا بتوني ، ايستگاههاي پمپاژ بزرگ ايجاد شده از منابع دوليتي وموتور پمپهاي كوچك وبندهاي انحرافي سنتي متعلق به زارعين وكشاورزان صورت مي گيرد.

متن از:ناصر عماری